AB zorla çalıştırma yasağı: ne yasaklanıyor, kimi bağlıyor, ne zaman başlıyor
14 Aralık 2027'den itibaren zorla çalıştırmayla üretilmiş hiçbir ürün AB pazarına arz edilemeyecek, pazarda bulundurulamayacak ve AB'den ihraç edilemeyecek. Yasak (AB) 2024/3015 sayılı Tüzük'ün 3. maddesinde; ürünün hangi ülkeden geldiği, hangi sektörde olduğu ya da şirketin büyüklüğü sonucu değiştirmiyor.
Yasağın arkasında bir soruşturma usulü var. Otoriteler neye bakacaklarını risk temelli seçiyor: şüphelenilen zorla çalıştırmanın ölçeği ve ağırlığı, ürünün pazardaki hacmi ve şüpheli parçanın üründeki payı. Ön inceleme aşamasında operatörden bilgi istiyor ve 30 iş günü tanıyorlar; ardından belgelenmiş bir endişe olup olmadığına 30 iş günü içinde karar veriyorlar. Soruşturma açılırsa dokuz ay içinde karar geliyor: ürünün yasaklanması, piyasadan çekilmesi ve bertarafı; zorla çalıştırmayla üretilen parça değiştirilebiliyorsa yalnızca o parça için. Karar Zorla Çalıştırma Tek Portalı'nda yayımlanıyor ve aynı ürünü piyasaya süren herkesi bağlıyor; gümrük sınırda buna göre hareket ediyor. Yasağı kanunla değil kararla uygulanan bir ürün yasağı yapan da bu.
Yasak nasıl uygulanacak?
Gümrük soruşturma yapmıyor; yayımlanmış kararlara göre hareket ediyor. Bir karar ürünü tanımlayıcılarıyla adlandırıyor, piyasa gözetimi sisteminin zorla çalıştırma modülü üzerinden gümrüğe iletiliyor ve gümrük karar kapsamındaki ürünün serbest bırakılmasını askıya alıyor, karar uygulanmaya başladığında reddediyor. Eşleştirme şirket adına değil ürüne göre yapıldığından, hiç ithalat yapmamış bir dağıtıcı bile aynı ürünü satıyorsa kararın kapsamına giriyor.
Yasak şirketlere ne yaptırmıyor?
Tüzük özen yükümlülüğü, denetim, sertifika ya da raporlama zorunluluğu getirmiyor; uyum puanı ya da 'güvenli liman' tanımlamıyor. Ancak Madde 17, otoriteye soruşturma açmadan önce operatörün yürüttüğü özen yükümlülüğünü ve iyileştirmeyi tartmasını söylüyor; Komisyon Kılavuzu da izlenebilirlik bilgisi sunulamamasının aleyhe sayılabileceğini, sözleşme hükümleri ve tedarikçi taahhütlerinin tek başına yeterli olmadığını belirtiyor. Yapmak zorunda olmadığınız şey, sonucu belirleyen şey.
Türkiye'den ihracat yapanlar için ne anlama geliyor?
Muhatap, ürünü AB pazarına arz eden operatör; Türkiye'den bir AB'li ithalatçıya satıyorsanız bu sizin müşteriniz. Ancak müşterinizin 30 iş günü içinde sunacağı kanıt — tesis adları, adresler, koordinatlar, alt tedarikçiler, işe alım ve bordro kayıtları — sizin elinizde ve şüphelenilen zorla çalıştırma Türkiye'deyse davayı bir üye devlet değil Avrupa Komisyonu yürütüyor. ERWAY'in EUFLR ürünü tam bu konum için bir tedarikçi portalı ve ürün hattı başına derlenmiş bir kanıt dosyası sunuyor.
Sık sorulan sorular
- Yasak ne zaman başlıyor?
- 14 Aralık 2027. Tüzük 13 Aralık 2024'te yürürlüğe girdi; üye devletler yetkili otoritelerini 14 Aralık 2025'e kadar belirledi, ceza kurallarını 14 Aralık 2026'ya kadar bildirecek. Komisyon Kılavuzu ve Tek Portal 30 Haziran 2026'dan beri yayında.
- Yasak yalnızca ithalatı mı kapsıyor?
- Hayır. Piyasaya arz, piyasada bulundurma ve ihracat üçü de yasak. AB içinde üretilen bir ürün de, AB'den üçüncü ülkeye ihraç edilen bir ürün de kapsamda. Çevrim içi ve mesafeli satışlar da piyasada bulundurma sayılıyor.
- Bir bileşen bile yeterli mi?
- Evet. 'Zorla çalıştırmayla üretilmiş ürün', çıkarma, hasat, üretim ya da imalatın herhangi bir aşamasında tamamen ya da kısmen zorla çalıştırma kullanılmış ürün demek. Tek bir bileşen ya da tek bir kademedeki işleme yeterli; asgari oran yok. Ancak parça değiştirilebiliyorsa karar yalnızca o parçayla sınırlanabiliyor — bileşen payını bilmek bu yüzden önemli.